Ukraińscy Strzelcy Siczowi i Strzelcy Siczowi



Marek Kozubel

W polskiej historiografii nierzadko występuje problem rozróżnienia dwóch ukraińskich formacji wojskowych z lat 1914-1920: Ukraińskich Strzelców Siczowych (dalej: USS) i Strzelców Siczowych. Obie są często mylone i przypisuje się im udział w wydarzeniach, z którymi nie miały nic wspólnego lub traktuje jako jedną formację. Powodem tych błędów jest przede wszystkim wspólny człon nazwy- „Strzelcy Siczowi” 1.
Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie różnic oraz związków między USS a Strzelcami Siczowymi, a także historii obu formacji.

W sierpniu 1914 r. w wyniku wybuchu I wojny światowej władze austro-węgierskie dały zgodę na sformowanie ochotniczej formacji wojskowej złożonej z halickich Ukraińców- Legionu USS. Nazwa jednostki nawiązywała do tradycji kozackich, a wielu jej członków należało wcześniej do organizacji „Sicz I”, „Sicz II” i „Sokił-Bat’ko”2. Legion składał się z dwóch kureni (batalionów) strzelców i jednego kurenia niepełnego, a w jego szeregach znalazło się ok. 2 500 żołnierzy. Słabo uzbrojona i wyposażona (w ok. 1000 karabinów Werndla, wycofanych z użycia w armii austrowęgierskiej po 1888 roku) jednostka została już we wrześniu 1914 r. użyta przez austriackie dowództwo do walk na froncie w Karpatach przeciwko wojskom rosyjskim. Od 1915 r. USS zostali lepiej uzbrojeni i umundurowani, a we wrześniu tego roku działające osobno Kurenie I. i II. połączone w 1. Pułk USS. Legion walczył następnie do 1918 roku w ramach różnych austrowęgierskich jednostek lub zgrupowań. Do najważniejszych w historii Legionu USS starć należały bój o górę Makiwka (21 kwietnia - 1 maja 1915), bitwa o górę Łysonia w czasie ofensywy Brusiłowa (2 listopada 1916) oraz bitwa o Koniuchy (1 lipca 1917). Zwłaszcza w trakcie walk w 1916 r. jednostka ta poniosła duże straty osobowe, a wielu jej zdolnych oficerów trafiło do niewoli, m.in. Andrij Melnyk, Roman Suszko, Iwan Czmoła czy Wasyl Kuczabski.3 Należy również zaznaczyć, że poszczególni oficerowie i podoficerowie USS uczestniczyli w działaniach oświatowych na Wołyniu i Zakarpaciu od 1916 r., czym przyczynili się do rozwoju świadomości narodowej wśród zamieszkujących te regiony Ukraińców.4

W listopadzie 1918 r. Legion USS wziął udział w ukraińskim przewrocie w Galicji Wschodniej, w wyniku, którego powstała później Zachodnio-Ukraińska Republika Ludowa (dalej: ZURL). 3 listopada został on przetransportowany do Lwowa, gdzie toczyły się walki polsko-ukraińskie. Udział tej elitarnej jednostki jednak nie wystarczył do rozbicia polskich oddziałów, przez co nad ranem 22 listopada oddziały ukraińskie opuściły Lwów. Ze wszystkich jednostek ukraińskich tylko USS wycofali się, zachowując ład i dyscyplinę w szeregach5. Na początku 1919 r. sformowano w ramach Armii Halickiej (siły zbrojnej ZURL), z trzech kureni USS oraz I. i II. Kureni Stanisławowskich, 1. Brygadę USS. 15 marca 1919 jej stan żywieniowy wynosił 136 oficerów oraz 4 245 podoficerów i żołnierzy, a bojowy: 60 oficerów, 2 254 podoficerów i żołnierzy, 14 dział, 16 moździerzy i 41 karabinów maszynowych, co czyniło z tej brygady najsilniejszy związek taktyczny Armii Halickiej6. W czasie wojny polsko-ukraińskiej USS odnieśli wiele sukcesów, m.in. w walkach o Wowczuchy i Doliniany (przełom lutego i marca 1919), o Gródek Jagielloński (11-16 marca 1919, z tym zastrzeżeniem, że Ukraińcom nie udało się ostatecznie pokonać polskiej załogi i zająć całej miejscowości, a zwłaszcza w trakcie tzw. ofensywy czortkowskiej w czerwcu 1919 roku. Do największych zwycięstw 1. Brygady USS w trakcie tej operacji należy zaliczyć udział w odbiciu Czortkowa (8 czerwca 1919), pobicie grupy płk. Leona Berbeckiego pod Denisowem i Płotyczą (14 czerwca 1919) oraz udział w bitwie o Brzeżany (19-21 czerwca 1919). Ostatecznie jednak w lipcu 1919 r. Armia Halicka została zmuszona przez silniejsze Wojsko Polskie do wycofania się za rzekę Zbrucz, co było równoznaczne z opuszczeniem Galicji Wschodniej7.

Od sierpnia do września 1919 r. 1 Brygada USS w ramach Armii Halickiej, sprzymierzonej z Armią Czynną Ukraińskiej Republiki Ludowej, wzięła udział w ukraińskiej ofensywie przeciwko bolszewikom, a która to ofensywa zakończyła się odbiciem Kijowa. Od października do połowy listopada 1919 r. USS walczyli przeciwko oddziałom Sił Zbrojnych Południa Rosji (dalej: SZPR) gen. Antona Denikina. 19 listopada 1919 r. wykończona walkami oraz epidemią tyfusu Armia Halicka przeszła na stronę SZPR i została przemianowana na Ukraińską Armię Halicką (dalej: UAH)8.

Na przełomie grudnia 1919 i stycznia 1920 r. w szeregach UAH rosły nastroje rewolucyjne, co też było jedną z przyczyn przejścia jej oddziałów na stronę Armii Czerwonej. UAH przemianowano na Czerwoną Ukraińską Armię Halicką (dalej: CzUAH), a 1. Brygadę USS na 1. Halicką Czerwoną Brygadę USS (w jej skład weszły również inne osłabione liczebnie brygady II Korpusu Halickiego). Bolszewikom nie udało się jednak narzucić tej jednostce (jak i pozostałej części CzUAH) charakteru bardziej rewolucyjnego- w oddziałach pozostali kapelani (duchowni greckokatoliccy) oraz większość oficerów, a w szeregach brygady nadal obecne były symbole oraz barwy narodowe (niebiesko-żółte). 1. Halicka Czerwona Brygada USS została 25 kwietnia 1920 r. okrążona pod Koziatyniem i zmuszona do kapitulacji przez nacierające na Kijów oddziały polskie9.

Historia Strzelców Siczowych, zwanych również „Kijowskimi”, zaczęła się po rewolucji  lutowej z 1917 roku. Wtedy to zbiegli z głębi Rosji byli ukraińscy jeńcy z armii austro-węgierskiej i Legionu USS utworzyli na Ukrainie Halicko-Bukowiński Kureń Strzelców Siczowych10 (w sile ok. 500 bagnetów) podporządkowany ukraińskiej Centralnej Radzie. Nazwa jednostki nieprzypadkowo była nawiązaniem do Legionu USS. Dowódcą jednostki został ppor. armii austrowęgierskiej Jewhen Konowałeć. Wśród kadry oficerskiej Kurenia Strzelców Siczowych znaleźli się również wspominani już oficerowie USS: Andrij Melnyk, Roman Suszko, Iwan Czmoła, Wasyl Kuczabski oraz Roman Daszkewycz11.

Strzelcy Siczowi zostali sformowani z myślą o wyzwoleniu Galicji Wschodniej spod władzy Austro-Węgier. Żołnierze ukraińscy, wstępując do Kurenia Strzelców Siczowych, łamali przysięgę złożoną cesarsko- królewskiej monarchii oraz przełamywali jeniecką bierność12. Ostatecznie jednak Strzelcom Siczowym nie przyszło walczyć z armią austro-węgierską. W 1918 r. stali się oni podporą wojsk Ukraińskiej Republiki Ludowej (dalej: URL) w stłumieniu bolszewickiego powstania w Kijowie (jego symbolem stały się walki o fabryki Arsenału) oraz wojnie z bolszewicką Rosją13.

Po zamachu stanu dokonanym 29 kwietnia 1918 r. przez gen. Pawła Skoropadskiego, mającego poparcie wojsk niemieckich znajdujących się w tym czasie na Ukrainie (oficjalnie jako sojusznik URL, a później Państwa Ukraińskiego hetmana Skoropadskiego), Strzelcy Siczowi pozostali wierni demokratycznej Centralnej Radzie, za co zostali rozbrojeni- hetman 23 sierpnia 1918 r. zgodził się jednak na utworzenie Samodzielnego Zagonu Strzelców Siczowych z garnizonem w Białej Cerkwi14. W listopadzie 1918 r. Rada Strzelecka odrzuciła prośby delegacji z ZURL o wysłanie Samodzielnego Zagonu do Galicji Wschodniej do walk z Polakami. Zamiast tego Strzelcy Siczowi wzięli udział w powstaniu przeciwko Skoropadskiemu, w trakcie, którego odnieśli znakomite zwycięstwo pod Motowyliwką 18 listopada 1918 r. nad liczniejszymi oddziałami wiernymi hetmanowi15.

Po obaleniu władz hetmańskich w połowie grudnia 1918 r. Strzelcy Siczowi stali się ponownie jedną z najważniejszych (jeżeli nie najważniejszą) formacji odnowionej URL. Od stycznia do grudnia 1919 r. jako Korpus, a następnie Grupa Strzelców Siczowych wnieśli duży wkład w obronę niepodległości Ukrainy przed agresją bolszewicką oraz SZPR, jednak nie byli w stanie ocalić URL przed upadkiem. 6 grudnia 1919 r. Rada Strzelecka podjęła decyzję o rozwiązaniu formacji Strzelców Siczowych. Część z nich udała się później w ramach Armii Czynnej URL w I pochód zimowy na tyły wojsk rosyjskich, a reszta została wraz z dowództwem internowana przez Wojsko Polskie w Łucku16.

Do powiązań między USS a Strzelcami Siczowymi należy zaliczyć przede wszystkim służbę w ostatniej z formacji oficerów oraz szeregowych z Legionu USS wziętych wcześniej do niewoli rosyjskiej. Obecne były również podobieństwa związane z kulturą wśród członków obu formacji- takie same piosenki oraz hymn narodowy.

Większa jest jednak liczba różnic. Należy do nich nie tylko kwestia umundurowania czy uzbrojenia, ale również stosunki wewnątrz formacji. Wśród Strzelców Siczowych obecne były wpływy rewolucyjne, takie jak brak pagonów czy brak kapelanów w szeregach ich jednostek. Częściowo owocem tych wpływów było również utworzenie tzw. Rady Strzeleckiej, w której skład weszli J. Konowałeć, A. Melnyk, I. Czmoła, Fedir Czernyk, R. Suszko, W. Kuczabski oraz lekarz Kost’ Wojewidka. Cechą Rady była jednak nieusuwalność jej członków oraz fakt, że kolejnych nie wybierano tak jak w innych radach żołnierskich, a dobierano przez kooptację. Formację Strzelców Siczowych wyróżniała ponadto wysoka dyscyplina: dowódcy starali się, by żołnierze nie spędzali czasu bezczynnie, a także mieli im służyć za wzór. Za wykroczenia wewnątrz jednostki karano łagodnie- ostrzeżeniami, naganami, ewentualnie usunięciem z szeregów jednostki, z kolei cięższe kary- łącznie z karą śmierci- stosowano za przestępstwa wyrządzone przez strzelców ludności cywilnej. Koniecznie należy zaznaczyć, że wśród Strzelców Siczowych znaleźli się Ukraińcy dwóch wyznań i z dwóch zaborów: grekokatolicy z Galicji oraz prawosławni z Naddnieprza17.

Obie wyżej wymienione formacje wniosły duży wkład w walkę narodu ukraińskiego o niepodległość w czasie tzw. „rewolucji narodowej” z lat 1914-1920, a pamięć o nich jest pielęgnowana współcześnie na Ukrainie, co przejawia się w licznych inscenizacjach historycznych, grupach rekonstrukcyjnych biorących w nich udział, pomnikach i tablicach, pracach naukowych oraz programach telewizyjnych.

1 Przykładowo w I tomie dokumentów publikowanych „O niepodległą i granice” autorzy przypisali USS obecność w raportach odnoszących się do formacji Strzelców Siczowych lub innych ukraińskich jednostek, błędnie określonych mianem „siczowych”: O niepodległą i granice. Komunikaty Oddziału III Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego 1919-1921, pod red. M. Jabłonowski i A. Koseski, Warszawa- Pułtusk 1999, s. 125, 144, 318, 378, 385, 475, 477 i 485-489; Spis dokumentów, w których rzekomo występują USS znajduje się w Indeksie Jednostek Wojskowych. Należy zaznaczyć, że nie występują w nim Strzelcy Siczowi: Tamże, s. 974; USS od Strzelców Siczowych nie jest w stanie odróżnić również Czesław Partacz: G. Łukomski, Cz. Partacz, B. Polak, Wojna polsko-ukraińska 1918-1919, Koszalin- Warszawa 1994, s. 46 i 78.
2 О. Думін, Історія лєгіону Українських Січових Стрільців 1914-1918, Львів 1936, s. 29-31; Українські Січові Стрільці 1914-1920, pod red. Б. Гнатєвич, Львів 1935 (reprint 1991), s. 17-18; І. Крипякевич, Б. Гнатєвич, З. Стефанів, О. Думін, С. Шрамченко, Історія українського війська, Львів 1936 (reprint 1992), s. 297-300; G. Skrukwa, Formacje wojskowe ukraińskiej „rewolucji narodowej” 1914-1921, Toruń 2008, s. 50-51.
3 Zob. szerzej: О. Думін, dz. cyt., s. 77-227 i 241-267; Українські Січові..., s. 19-102; І. Крипякевич i in., dz. cyt., s. 300-344; G. Skrukwa, dz. cyt., s. 51-80.
4 Zob. szerzej: О. Думін, dz. cyt., s. 302-309; В. С. Левицький, У.С.С. на Волині, [w:] Українські Січові..., s. 113-116; G. Skrukwa, dz. cyt., s. 80-88.
5 Na temat udziału USS w walkach o Lwów zob. szerzej m.in.: О. Кузьма, Листопадові дні 1918 р., New York 1960; І. Крипякевич i in., dz. cyt., s. 470-472 i 475-480; M. Klimecki, Lwów 1918-1919, Warszawa 1998; Tenże, Polsko-ukraińska wojna o Lwów i Galicję Wschodnią 1918-1919, Warszawa 2000, s. 67-140.
6 M. Krotofil, Ukraińska Armia Halicka 1918-1920. Organizacja, uzbrojenie, wyposażenie i wartość bojowa sił zbrojnych Zachodnio-Ukraińskiej Republiki Ludowej, Toruń 2003, s. 48 i 60.
7 І. Крипякевич i in., dz. cyt., s. 489-501 i 507-515; M. Klimecki, Polsko-ukraińska..., s. 227-243; Tenże, Czortków 1919, Warszawa 2000, s. 107-123.
8 І. Крипякевич i in., dz. cyt., s. 536-568.
9 Na temat CzUAH zob. szerzej: В. Г. Бережинський, Червона Українська Галицька Армія, Київ 1997; M. Krotofil, dz. cyt., s. 131-159; G. Skrukwa, dz. cyt., s. 623-643.
10 Strzelcy Siczowi z czasem zmieniali nazwę swej formacji: od 19 I 1918 r. na I. Kureń Strzelców Siczowych, od 10 III 1918 na 1. Pułk Strzelców Siczowych, od 23 VIII 1918 r. na Samodzielny Zagon Strzelców Siczowych, w grudniu 1918 r. na Korpus Oblężniczy, w 1919 r. występowali wpierw jako Korpus a następnie Grupa Strzelców Siczowych, w skład, których wschodziły 10. i 11. Dywizja Strzelców Siczowych.
11 В. Кучабський, Від первопочинів до проскурівського періоду, [w:] Корпус Січових Стрільців. Воєнно-історичний нарис, ред. О. Бабій, Чікаго 1969, s. 34-38 i 44-45; І. Крипякевич i in., dz. cyt., s. 377 i 385-386; G. Skrukwa, dz. cyt., s. 250-253.
12 Tamże, s. 251-253.
13 Na temat I wojny ukraińsko-bolszewickiej oraz udziału w niej Strzelców Siczowych zob. szerzej: В. Кучабський, dz. cyt., s. 55-90; І. Крипякевич i in., dz. cyt., s. 387, 401-416.
14 В. Кучабський, dz. cyt., s. 103-108, 113-117 i 129; І. Крипякевич i in., dz. cyt., s. 421 i 429.
15 О. Кузьма, dz. cyt., s. 219-223; В. Кучабський, dz. cyt., s. 147-154 i 159-171; І. Крипякевич i in., dz. cyt., s. 452-456; Strzelcy Siczowi chcieli pomóc rodakom w Galicji, rozumieli jednak, że obalenie hetmana było w tamtym czasie ważniejszym zadaniem. Sam Skoropadski był skłonny wysłać Samodzielny Zagon Strzelców Siczowych do Lwowa, gdyż obawiał się ich ewentualnego buntu: О. Кузьма, dz. cyt., s. 222.
16 Na temat II wojny ukraińsko-bolszewickiej, wojny ukraińsko-białogwardyjskiej oraz udziału Strzelców Siczowych w tych konfliktach zob. szerzej: Корпус Січових..., s. 198-253 i 277-398; І. Крипякевич i in., dz. cyt., s. 458-461 i 538-567.
17 В. Кучабський, dz. cyt., s. 46, 49-53 i 101-102;G. Skrukwa, dz. cyt., s 252-254.


    Marek Kozubel

Odsłon: 2069