Mistagogiczny charakter Liturgii św. Jana Chryzostoma



 

 

Ks. Janusz Czerski

Mistagogiczny charakter Liturgii św. Jana Chryzostoma

1. Wprowadzenie

1.1 Pojęcie liturgii

Wyraz liturgia (λειτουργία) oznacza w języku greckim, pozabiblijnym służbę, usługę, w świeckim, niereligijnym rozumieniu. W Septuagincie słowo to otrzymuje natomiast wyraźnie kultowy charakter i określa służbę świątynną kapłanów i lewitów. W pismach Nowego Testamentu grupa słów związanych z terminem λειτουργία nabiera szerszego znaczenia i określa służbę kapłanów w świątyni (Łk 1,23), wspólne modlitwy (Dz 13,3), naczynia liturgiczne (Hbr 9,21), odprawianie nabożeństw (Hbr 10,11).

W terminologii Kościoła bizantyjskiego słowo liturgia określa wyłącznie liturgię eucharystyczną (w słownictwie Kościoła zachodniego: Msza św.). Mówiąc o liturgicznej duchowości Kościoła bizantyjskiego ma się jednak na uwadze pojęcie liturgii w szerszym znaczeniu, to znaczy jako określenie różnych form kultu publicznego Kościoła. Kult publiczny zajmuje centralne miejsce w duchowości Kościoła bizantyjskiego, jest jej sercem, ukazuje, jaki ten Kościół jest, w co wierzy, co pragnie ukazać, co sprawia. W liturgii najbardziej widoczny jest Kościół jako Lud Boży i Ciało Chrystusa. W obrzędach liturgicznych człowiek Wschodu przeżywa objawienie się Boga w Chrystusie przez Ducha Świętego. Jest to centralne miejsce udzielania życia Bożego i przemiany człowieka, miejsce chwały Bożej i dziękczynienia, miejscem odpuszczenia grzechów. Pierwszym i bezpośrednim celem liturgii jest wspólna, publiczna modlitwa, celebracja ofiary Chrystusa, sprawowanie sakramentów.

1.2 Liturgia jako dramat

Nabożeństwa w Kościele bizantyjskim, zwłaszcza liturgia eucharystyczna, nieszpory, jutrznia, mają charakter dramatu, misterium, który przedstawia i uobecnia historię zbawienia oraz dzieło zbawcze Chrystusa. Liturgia, to misterium, które rozgrywa się na scenie świątyni. Liturgia bizantyńska jest zbudowana na zasadzie antycznego dramatu greckiego. Jest to dramat dialogowany. W dramacie biorą udział jako aktorzy:

kapłan celebrujący liturgię;

diakon jako posłaniec (anioł), herold;

chór (gr. χόρος).

Akcji dramatu przewodniczy kapłan. Kapłanowi z reguły asystuje diakon oraz chór. Lud stanowi widownię. Ruchoma bariera, dzieląca sanktuarium (prezbiterium) od ludu, wyraża różne stopnie dostępu do świata nadprzyrodzonego, duchowego. Wewnątrz sanktuarium jest miejsce dla kapłana. Pomiędzy sanktuarium a nawą występuje diakon jako posłaniec, która ogłasza wiernym, co się dzieje i kieruje całą akcją liturgiczną. Diakon intonuje dialog, prowadzi modlitwę zgromadzenia i reguluje postawę wiernych. Lud zasadniczo nie bierze czynnego udziału w akcji liturgicznej. Lud kontempluje. Kontemplację ułatwia element piękna i chwały Bożej, zapach kadzidła, który napełnia całą cerkiew, teksty modlitw, czytania i pouczenia. Lud kontempluje, a śpiewy i czytania wykonuje chór i służba liturgiczna.

1.3 Liturgia jako mistagogia

W obrzędach liturgicznych człowiek Wschodu przeżywa objawienie się Boga w Chrystusie przez Ducha Świętego. Akcja liturgiczna nie jest wspomnieniem wydarzeń, lecz ich uobecnieniem, aktualizacją. Jest mistagogią wydarzeń biblijnych, wydarzeń z życia i działalności Chrystusa. Uczestnicy liturgii stają się świadkami i zarazem uczestnikami tych wydarzeń. Sprawcą aktualizacji jest Duch Święty. Duch Święty dopełnia i kontynuuje dzieło zbawcze Chrystusa. Uobecnia, ożywia i aktywizuje słowa oraz dzieła Jezusa. Przekonanie to ma mocne uzasadnienie w tekstach Nowego Testamentu. Charakterystyczna jest tu na przykład wypowiedź Chrystusa w mowie pożegnalnej w J 14,26: „Duch Święty, którego Ojciec pośle w moim imieniu, on was wszystkiego nauczy i przypomni (u`pomnh,sei) wam wszystko, co ja wam powiedziałem".

Greckie słowo u`pomnh,skw ‘przypominać' może sugerować, że chodzi o uaktywnienie pamięci. Uaktywnienie pamięci nie jest jednak podstawowym znaczeniem czasownika u`pomnh,skein, jego treść w tekstach biblijnych jest znacznie bogatsza. Otóż w języku hebrajskim i aramejskim odpowiednikiem tego słowa jest czasownik  zakar oraz pochodzący od niego rzeczownik zikkaron. Słowa te mają dynamiczne znaczenie i wskazują nie tylko na uaktywnienie pamięci, lecz przede wszystkim na aktualizację, na urzeczywistnienie tego, co było w przeszłości. Tak też rozumiał Izrael na przykład nakaz obchodzenia świąt paschalnych jako pamiątki wydarzeń wyjścia z Egiptu. W takim samym znaczeniu należy więc interpretować słowa Jezusa o Duchu Świętym, który będzie Kościołowi przypominał słowa i czyny Jezusa.

Duch Święty uobecnia zatem słowa i czyny Chrystusa, przez co liturgia nie jest rodzajem sztuki scenicznej, lecz autentycznym spotkaniem z żywym i działającym przez Ducha Świętego w Kościele Chrystusem. Uczestnik liturgii nie jest tylko słuchaczem Ewangelii, lecz świadkiem i współuczestnikiem tych wydarzeń, które proklamuje Ewangelia. Stąd w niektórych Kościołach tradycji bizantyjskiej istnieje zwyczaj, że do proklamującego Ewangelię zbliżają się wierni, zwłaszcza dzieci i chorzy, aby znaleźć się jak najbliżej Chrystusa, obecnego w słowach Ewangelii, podobnie jak czynili to historyczni słuchacze Jezusa: „A cały tłum starał się go dotknąć, ponieważ moc wychodziła od niego i uzdrawiała wszystkich" (Łk 6,19).

2. Mistagogia obrzędów wstępnych

Po zakończeniu proskomidii diakon lub sam kapłan rozpoczyna obrzędy wstępne uroczystym kadzeniem, które u Greków opuszcza się. Okadza ołtarz, prezbiterium, ikonostas i wiernych. Podczas kadzenia recytuje Ps 50 Zmiłuj się nade mną, Panie. Kadzenie na początku liturgii posiada głęboką symbolikę, o nieco innych aspektach niż okadzanie przygotowanych darów ofiarnych podczas proskomidii: naprzód ma ono charakter aktu powitalnego, pozdrowienia uczestników zgromadzenia liturgicznego. Wyraża się to przede wszystkim w okadzaniu wiernych, przez co celebrans okazuje im szacunek. W starożytności gościom umywano nogi, namaszczano ich lub okadzano pachnącymi środkami; jest to następnie znak oczyszczenia, odpowiednik aktu pokuty w liturgii rzymskiej, na co wskazuje recytacja Ps 50. Symbolika ta łączy się z oczyszczającą rolą kadzidła; symbolizuje ofiarę i kult składany Bogu; jest zewnętrznym znakiem obecności i wszystko wypełniającego działania Boga. Przypomina obłok, który w Starym Testamencie unosił się w miejscu Świętym Świętych i był znakiem obecności Boga; kadzidło na początku liturgii eucharystycznej jest również symbolem łask i dóbr, jakimi Chrystus obdarza jej uczestników.

Po okadzeniu i modlitwach wstępnych celebrans, czyniąc znak krzyża księgą Ewangelii, rozpoczyna liturgię doksologią: „Błogosławione Królestwo Ojca i Syna, i Świętego Ducha. I teraz i zawsze, i na wieki wieków". Królestwo Boże jest kluczowym pojęciem biblijnym. Wyraża ono ideę panowania Boga, lecz koncepcja tego panowania jest zupełnie inna niż w wypadku władzy świeckiej. Królestwo Boże jest przede wszystkim darem, jest zbawczą ofertą Boga.

Obrzędy wstępne składają się zasadniczo z ektenii i antyfon. Pojęcie antyfony łączy się ze śpiewem psalmów. Jest to krótki refren występujący przed lub po psalmie, względnie powtarzany po kolejnych wersetach psalmu. Ten sposób śpiewania sięga jeszcze liturgii synagogalnej. Śpiew antyfon został wprowadzony do liturgii bizantyjskiej dosyć wcześnie. Komentatorzy liturgii bizantyjskiej próbowali określić symboliczne znaczenie śpiewu antyfon. Patriarcha Germanos uważał, że antyfony przypominają proroctwa Starego Testamentu, zapowiadające przyjście Chrystusa. Natomiast według Mikołaja Kabasilasa wskazują one na narodzenie Chrystusa oraz Jego życie ukryte. Interpretacje te wydają się jednak dosyć dowolne i nie mają uzasadnienia w tekstach.

3. Mistagogia Liturgii Słowa

3.1 Obrzędy małego wejścia

Podczas śpiewu trzeciej antyfony odbywa się procesja z księgą Ewangelii. Pierwotnie liturgia bizantyjska zaczynała się od zgromadzenia ludu, wejścia celebransa, który pozdrawiał zgromadzonych słowami: „Pokój wszystkim!". Zachowało się to do dziś w obrzędach liturgii pontyfikalnej. Przed wejściem do prezbiterium celebrans błogosławi wchód: „Błogosławiony wchód świętych Twoich" i całuje księgę Ewangelii. „Święci" to nowotestamentalne określenie chrześcijan. Potem diakon lub sam celebrans wygłasza aklamację: „Mądrość, stójmy prosto".

Wejście z Ewangelią ma znaczenie symboliczne. Ponieważ księga Ewangelii jest ikoną Chrystusa obecnego w swoim słowie, mały wchód tłumaczy się jako Jego przyjście do zgromadzonych na liturgii, aby do nich przemówić. Wyraża to pieśń wejścia: „Przyjdźcie, pokłonimy się i upadniemy na twarz przed Chrystusem". Wielu Ojców i teologów Kościoła starało się tę symbolikę uściślić. Św. Maksym Wyznawca interpretuje wejście biskupa do prezbiterium jako symbol przyjścia Chrystusa na ziemię. Według Sofroniusza celebrans, który podczas małego wchodu niesie księgę Ewangelię przypomina Chrystusa niosącego swój krzyż na Kalwarię, a diakon - Szymona z Cyreny, pomagającego Chrystusowi w dźwiganiu krzyża. Natomiast w liturgii pontyfikalnej wejście biskupa do prezbiterium symbolizuje objawienie się Trójcy Przenajświętszej podczas chrztu Jezusa w Jordanie. Celebrans, wyprzedzający biskupa wyobraża św. Jana Chrzciciela, a śpiew „Przyjdźcie, pokłonimy się i upadniemy na twarz przed Chrystusem" wskazuje na pierwszych apostołów, którzy przyszli zobaczyć Chrystusa (J 1,41). Patriarcha Germanos widział w procesji z Ewangelią przyjście Chrystusa i Jego wejście w świat. Interpretacje te są jednak dosyć dowolne i słabo uzasadnione. Niezależnie jednak od symboliki trzeba pamiętać, że w obrzędach wchodu chodzi przede wszystkim o ruch, o wstępowanie, o przejście od tego, co stare, do tego, co nowe, z tego świata do świata eschatologicznego; od tego, co nie jest święte, do tego, co święte. Jest to obraz Kościoła w drodze, Kościoła pielgrzymującego, któremu przewodzi Chrystus (Hbr 3,7-4,13; 6,12; 12,2).

Po wejściu do sanktuarium (prezbiterium) i złożeniu na ołtarzu księgi Ewangelii następuje śpiew hymnu Trisagionu. „Święty Boże, Święty Mocny, Święty Nieśmiertelny, zmiłuj się nad nami". Nazwa hymnu Trisagion pochodzi od gr. słowa άγιος „święty", które powtarza się trzykrotnie. Trisagion ma charakter trynitarny, to znaczy odnosi się do całej Trójcy Świętej.

3.2 Czytania Pisma św.

Po zakończeniu śpiewu Trisagionu następują śpiewy między czytaniami: prokimenon, „Alleluja" oraz krótki dialog celebransa i diakona z ludem. Celebrans, zwrócony twarzą do ludu, stoi obok symbolicznego tronu Chrystusa, reprezentując Jego Kapłaństwo. W liturgii słowa następuje proklamacja słowa Bożego i jego uobecnienie, podobnie jak w liturgii Eucharystii chleb i wino przemienia się w Ciało i Krew Jezusa. W akcji liturgicznej w czytaniu Apostoła słyszymy autora tekstu, przez którego przemawia sam Bóg, a w Ewangelii spotykamy się rzeczywiście z Chrystusem, słyszymy Jego głos, stajemy w Jego obecności, przeżywamy opisane wydarzenia. Proklamacja słowa Bożego nie zmierza tylko do pouczenia, lecz przede wszystkim do autentycznego, żywego spotkania z Chrystusem. Jest doksologią, adoracją słowa Bożego, stąd teksty biblijne przeznaczone do czytania są zazwyczaj śpiewane. Słowo Boże jest zawsze żywe i aktywne, zawsze nowe, bo u Boga nie ma przeszłości, On jest zawsze. W tekstach biblijnych „Bóg mówi", a nie „Bóg powiedział". Słowo Boże zawsze trwa i Bóg przemawia dziś do nas tak samo, jak kiedyś do proroków, czy do apostołów. Pięknie wyraża to Ps 118,89: „Słowo Twe, Panie, trwa na wieki, niezmiennie jak niebiosa".

4. Mistagogia Liturgii Eucharystycznej

4.1 Obrzędy wielkiego wejścia

Liturgię Eucharystii rozpoczynają dwie modlitwy celebransa, w których prosi on o dobre, duchowe przygotowanie wiernych do uczestnictwa w Eucharystii, po których następuje śpiew hymnu Cherubinów:Którzy Cherubinów mistycznie wyobrażamy i życiotwórczej Trójcy, trzykrotnie święty hymn śpiewamy; odłóżmy wszelkie ziemskie troski. Abyśmy mogli przyjąć króla wszechświata, którego niewidzialnie na tarczach niosą zastępy aniołów. Alleluja, Alleluja, Alleluja.

Hymn Cherubinów przypomina, że liturgia eucharystyczna jest ikoną liturgii niebieskiej, sprawowanej przez aniołów w niebie, lecz na innej płaszczyźnie i w inny sposób. Liturgię niebieską wyobrażamy sobie w przybliżeniu na sposób obrzędów kościelnych. Wierni, którzy biorą udział w liturgii Eucharystii reprezentują Cherubinów (εικονίζοντες), którzy nieustannie wysławiają Boga w niebie. Starożytni interpretatorzy liturgii bizantyjskiej zacieśniają jednak znaczenie εικονίζοντες do diakonów, gdyż w pierwotnej liturgii tylko oni przenosili dary do ołtarza. Udział w liturgii stawia również wymogi etyczne, domaga się od jej uczestników odłożenia wszelkich ziemskich trosk („odłóżmy wszelkie ziemskie troski"), całkowitego zaangażowania się w sprawy Boże, duchowe, szukania przede wszystkim królestwa Bożego (por. Łk 12,31).

Pod koniec hymnu wyrusza procesja z darami, która zatrzymuje się przed świętą bramą. Interpretatorzy liturgii bizantyjskiej różnią się znacznie w poglądach na mistagogiczny charakter wielkiego wejścia. Najstarszą interpretację przedstawił Teodor z Mopsuestii (†428). Uważał on, że poszczególne obrzędy liturgii eucharystycznej od przyniesienia na ołtarz darów ofiarnych aż do Komunii św. przedstawiają kolejne etapy dzieła zbawczego Jezusa, od drogi na śmierć aż do zmartwychwstania. Procesja z darami jest zatem początkiem tej drogi, a diakoni, którzy niosą dary są obrazem niewidzialnych aniołów, którzy towarzyszą świętym misteriom Chrystusa. Przemawia za tym zarówno strój diakonów, jak i ich funkcja liturgiczna. Według Maksyma Wyznawcy (†662) procesja z darami symbolizuje początek nowego życia w niebie i objawienie Bożego zbawienia.

W VIII w. pojawił się obszerniejszy komentarz do liturgii eucharystycznej patriarchy Germanosa (†733). W komentarzu tym Germanos opisał bardzo szeroko mistagogiczny charakter procesji z darami. Układ procesji na wielkie wejście odtwarza - zdaniem patriarchy - treść hymnu Cherubinów. Procesję otwierają diakoni. Symbolizują oni świętych i sprawiedliwych, którzy kroczą przed Cherubinami i rzeszą aniołów. Pochód ten przygotowuje drogę Chrystusowi, przychodzącemu, aby złożyć mistyczną, bezkrwawą ofiarę. W pochodzie z darami obecny jest Duch Święty, symbolizowany przez kadzidło. Ogień kadzidła jest obrazem Jego Bóstwa, a unoszący się w powietrzu miły zapach kadzidła - znakiem Jego obecności. Procesji towarzyszy śpiew, którego akcent spoczywa na końcowym „Alleluja", na aklamacji, która przypomina, że Krzyż i śmierć Chrystusa oraz Jego zstąpienie do Otchłani są etapami Jego drogi do zwycięskiego zmartwychwstania. Wejście procesji do prezbiterium, położenie darów na ołtarzu oraz ich przykrycie jest według Germanosa odtworzeniem sceny zdjęcia ciała Chrystusa z krzyża, owinięcia je w prześcieradło przez Józefa i złożenia do grobu.

Do mistagogii Germanosa nawiązał Teodor biskup Andydy (żył w XI lub XII w., dokładne daty nie są znane), który  dosyć szczegółowo przedstawił symboliczną interpretację liturgii eucharystycznej. Podstawową tezą jego interpretacji jest założenie, że liturgia eucharystyczna prezentuje poszczególne etapy życia Chrystusa od wcielenia do wniebowstąpienia. Zdaniem Teodora potwierdza ten pogląd nakaz Chrystusa „To jest Ciało moje (...). To czyńcie na moją pamiątkę". Liturgię pojmuje on jako ikonę, przedstawiającą kolejne cykle życia Jezusa. W tym kontekście interpretacyjnym rozumie on procesję z darami jako odtworzenie uroczystego wejścia Chrystusa do Jerozolimy w niedzielę palmową.

Inny charakter ma komentarz liturgiczny opracowany przez Symeona metropolitę Tesalonik (†1429). Napisał on rodzaj podręcznika dla duchowieństwa swojej metropolii, w którym znaczną część poświęcił interpretacji liturgii eucharystycznej. Procesja z darami oznacza, według niego, przyjście Królestwa Bożego, które jest obecne w dziele zbawczym Jezusa Chrystusa. Przez swoje rany i śmierć Chrystus zaofiarował nam nieśmiertelność i przebóstwienie naszej ludzkiej natury. Stąd wielki wchód symbolizuje jednocześnie złożenie Chrystusa do grobu oraz Jego paruzję.

Przedstawione poglądy najbardziej znanych interpretatorów liturgii bizantyjskiej wskazują, że pojmowali oni w różny sposób jej mistagogiczny charakter. Wspólne tym autorom jest rozumienie liturgii jako aktualizację misterium śmierci i zmartwychwstania Chrystusa. W tym kontekście mistagogicznym mieści się również sens procesji z darami ofiarnymi. Trudno jednak bardziej szczegółowo ustalić symbolikę wielkiego wejścia. Proponowane przez starożytnych i średniowiecznych autorów znaczenia nie są przekonywujące, a już na pewno nie można widzieć w złożeniu darów na ołtarzu wspomnienie pogrzebu Chrystusa. Dary nie są jeszcze konsekrowane i nie można w nich dopatrywać się Ciała i Krwi Jezusa.

4.2 Modlitwa eucharystyczna

Procesję z darami kończą modlitwy nad darami, znak pokoju oraz wyznanie wiary. Po wyznaniu wiary następuje modlitwa eucharystyczna. Rozpoczyna ją modlitwa dziękczynna z hymnem Serafinów: „Święty, Święty, Święty, Pan Bóg Zastępów! Pełne jest niebo i ziemia Twojej chwały! Hosanna na wysokościach! Błogosławiony przychodzący w Imię Pana! Hosanna na wysokościach!" Śpiew uwielbienia Boga rozbrzmiewa w ramach liturgii, sprawowanej w niebie. Szczegółowy jej opis podaje Ap 4-5. Występuje tu znacznie więcej elementów niż w wizji Izajasza, które podkreślają transcendencję Boga. Są to przede wszystkim kamienie o znaczeniu symbolicznym, jak: jaspis, krwawnik, szmaragd oraz morze szklane podobne do kryształu. Na transcendencję Boga wskazują też błyskawice, grzmoty, siedem lamp ognistych. W otoczeniu Boga znajdują się następnie zwierzęta, symbolizujące cały wszechświat oraz wszystkie okazy życia organicznego, a więc całość stworzenia, które wielbi Boga. W tej nieustannej niebieskiej liturgii bierze udział całe stworzenie w niebie i na ziemi. Liturgię kończy uroczyste: „Amen" (Ap 5,14). Śpiew hymnu serafinów w liturgii, jako dokończenie i reakcja wiernych na modlitwę dziękczynną Kościoła podkreśla łączność sprawowanej liturgii eucharystycznej z wiekuistą liturgią, jaka nieustannie realizuje się w sferze przebywania Boga.

Dziękczynienie i uwielbienie Boga przechodzi z kolei w modlitewne wspomnienie ostatniej wieczerzy Chrystusa z uczniami, w czasie której nastąpiło ustanowienie Eucharystii. Po słowach ustanowienia Eucharystii i aklamacji wiernych „Amen" celebrans odmawia anamnezę. Nazwa tej części anafory pochodzi od greckiego słowa ανάμνησις ‘przypominanie, wspominanie, pamięć, pamiątka'. Słowa te wskazują nie tylko na uaktywnienie pamięci, lecz przede wszystkim na aktualizację, na urzeczywistnienie tego, co było w przeszłości. Anamneza w liturgii jest zatem nie tyle wspomnieniem, ile raczej aktualizacją wspominanych wydarzeń.

Anamneza w bardzo zwięzłej formie wyraża całą głęboką teologię Eucharystii. Liturgia eucharystyczna nie jest tylko wspominaniem ostatniej wieczerzy, lecz uobecnia i aktualizuje całe dzieło zbawcze Jezusa Chrystusa. Śmierć Chrystusa na krzyżu, Jego Ciało wydane i „połamane" oraz Krew przelana to znaki ofiary złożonej Ojcu na odkupienie ludzi. Anamneza przypomina więc ofiarniczy charakter Eucharystii. Ważnym elementem modlitwy eucharystycznej jest epikleza. W terminologii liturgicznej określenie to jest używane w znaczeniu modlitwy, skierowanej do Boga Ojca o zesłanie Ducha Świętego na zgromadzenie liturgiczne i na dary chleba i wina. Epikleza jest wyrazem wiary Kościoła, że Duch Święty jest tym, który przeistacza chleb i wino w Ciało i Krew Chrystusa oraz jednoczy i uświęca wiernych.

4.3 Komunia św.

Kolejną częścią Liturgii wiernych jest Komunia św. Do Komunii św. przygotowują uczestników liturgii modlitwy, z których najważniejszą jest Ojcze nasz. Przygotowaniu do Komunii św. towarzyszą następujące gesty symboliczne:

podniesienie Chleba;

łamanie Chleba;

znak krzyża Chlebem na Kielichem;

zmieszanie konsekrowanych postaci;

dolanie gorącej wody (wrzątku) do Kielicha.

Obrzęd podnoszenia konsekrowanego Chleba pojawia się w liturgii dopiero w IV w.. Odpowiedź ludu: „Jeden Święty" jest parafrazą doksologii kończącej hymn o kenozie Chrystusa w Liście do Filipian: „Panem jest Jezus Chrystus ku chwale Boga Ojca" (2,11). Obrzęd łamania Chleba ma znaczenie symboliczne, wyraża cierpienia oraz śmierć Chrystusa. Symbolika zmieszania konsekrowanych Postaci wskazuje na jedność ofiary Chrystusa pod dwoma postaciami oraz na Jego zmartwychwstanie, podczas którego Ciało Chrystusa połączyło się z duszą.

Nie jest natomiast jasne znaczenie obrzędu dolewania wrzątku do Kielicha. Komentatorzy liturgii bizantyjskiej podają różne tłumaczenia, jak na przykład:

symbol gorliwości wiary;

symbol zesłania Ducha Świętego;

obraz wypełnienia się dzieła zbawczego.

Po Komunii św. śpiewa się pieśń z nieszporów na święto Pięćdziesiątnicy: „Ujrzeliśmy prawdziwe światło, przyjęliśmy Ducha niebieskiego, znaleźliśmy wiarę prawdziwą, adorując nierozdzielną Trójcę, gdyż Ona nas zbawiła". Wskazuje ona na aktualizację zesłania Ducha Świętego w liturgii eucharystycznej. Jest to piękna synteza Eucharystii. Podczas śpiewu tej pieśni celebrans okadza święte postacie, odmawiając modlitwę, która z kolei nawiązuje do tajemnicy Wniebowstąpienia: „Wznieś się na niebiosa, Boże, a Twoja chwała [niech rozbrzmiewa] po całej ziemi". W ten sposób modlitwy i pieśni po Komunii św. przypominają, że w Eucharystii jest uobecnione całe dzieło zbawcze Jezusa Chrystusa. Przyjmując Ciało i Krew Chrystusa dostępujemy udziału w Jego śmierci, zmartwychwstaniu i wniebowstąpieniu oraz korzystamy z owoców zesłania Ducha Świętego.

Liturgię Eucharystii zamykają obrzędy zakończenia i rozesłanie wiernych.

 

Odsłon: 1627