IKONA – PRZESŁANIE BOGA DO CZŁOWIEKA



Nina Pasławska

Ikona napisana jest symbolami. Tylko w ten sposób jest ona w stanie poprzez materię wyrazić świat duchowy, być oknem dla świata niewidzialnego i jednocześnie drogą w komunikacji człowieka z  Bogiem. Jej rolą jest przekazywanie słowa Bożego w formie obrazu. Natomiast odbiorca może stać się uczestnikiem ukazywanej rzeczywistości tylko na tyle, na ile  ścisła jest jego więź ze słowem Bożym. Ikona uobecnia tego, kogo przedstawia, czyli Boga i by Go spotkać trzeba zbliżać się do niej w duchu modlitwy i w kontekście rzeczywistości liturgicznej. Tylko w ten sposób umożliwia nam ona odkrycie zawartego w swojej treści prawdziwego piękna.

Piękno według tradycji wschodniochrześcijańskiej  to  wieczne piękno stanowiące jedność dobra i prawdy, które są w Bogu i samym Bogiem. Teologia ikony bywa określana jako wizualna „teologia w kolorach”, bowiem przy pomocy środków plastycznych przedstawia treści teologiczne: „objawia rzeczywistość w jej podobieństwie do Chrystusa, nowego Adama, w którym człowiek i całe stworzenie staje się na powrót ikoną, obrazem, Boga.”1 Ludzkość utraciwszy pierwotne piękno przez grzech, dzięki Wcieleniu Słowa została podniesiona ku górze i podąża ku wyznaczonemu celowi – zjednoczeniu z Bogiem. Piękno ikony polega tylko na przybliżaniu przeminionego i zjednoczonego z Bogiem świata, gdzie panuje wieczna radość i pokój. Sama w sobie ikona nie ma być piękna, lecz ma stanowić nośnik Prawdy, o której mówi.: „Ikona nie przechowuje piękna, jej celem nie jest reprezentacja określonego ideału piękna i pobudzanie do jego doświadczenia. Ikona przechowuje prawdę, która odsłania się z pomocą tego, co estetyczne. Doświadczenie ikony jest więc doświadczeniem prawdy, która przemienia zapatrzonego-widzianego, (…) Jest ono również doświadczeniem religijnym, ponieważ prowadzi do zbawienia, czyli wyzwolenia, które nie jest zasługą zapatrzonego-widzianego, lecz Tego, który w „geście miłości” przemierza dystans dzielący Go od człowieka i daje siebie.”2

Ikona, jako miejsce mówiące o Bogu i objawiające Boga, podlega ścisłym regułom określonym przez kanon ikonograficzny, co pozwala przekazywać stale aktualne przesłanie Boga skierowane do człowieka językiem symboli, do którego należą przedstawiane treści, jak i używane barwy, technika malowania, sposób przedstawiania postaci czy też otoczenia. Wszystko zaś służy tylko jedynemu zamysłowi – ukierunkowaniu odbiorcy ku światu duchowemu i jego osobistemu przemienieniu. Ikona, służąc Bogu i ludziom, jest pewnego rodzaju miejscem komunikacji, gdzie człowiek wygląda spraw Bożych, a Bóg się jemu udziela, stąd też jest określana „oknem ku Bogu” czy też „oknem ku wieczności”3. Analogicznie do okna, ikona łączy dwa światy. W przypadku okna dotyczy to świata przed nim i za nim, zaś w sytuacji ikony – widzialnego i niewidzialnego. Okno, jako symbol, daje poczucie dystansu i bliskości pomiędzy oboma światami oraz możliwość „wyjścia” i spotkania tego, co nieznane. Okno posiada powyższe właściwości pod warunkiem, że z drugiej strony panuje światło. Bez światła mamy do czynienia jedynie z szybą i drewnem. Ikona jest oknem na Niewidzialne, oknem, za którym kryje się tajemnica4. W ikonie na spotkanie człowieka wychodzi sam Bóg, który jest światłem rozjaśniającym najciemniejsze mroki i kieruje do niego swoje przesłanie.

Przesłanie, sformułowane i wyjawione przy akcie stworzenia świata, pozostaje cały czas aktualne i niezmienne.  Człowiek został stworzony na obraz i podobieństwo Boga i tutaj znajduje się istota powołania człowieka. Nosi on w sobie żywy obraz Boga, chociaż po upadku obraz ten jest zaciemniony i o ile w chrzcie łaska oczyszcza Obraz Boży, to podobieństwo może  on uzyskać jedynie na drodze podejmowanego w ciągu życia trudu. Człowieczeństwo utraciło swój prawdziwy obraz, Obraz Boży w chwili grzechu Adama. Wcielenie Syna Bożego odnawia boski obraz w człowieku – to Nowy Adam, który spełnił to, co Stary Adam zaprzepaścił swoim odejściem od Boga, bowiem po upadku człowiek nie mógł już oddawać piękna, które pochodzi od Niego5. We wcieleniu Chrystusa leży też podstawa dla dogmatu  o ikonach. Chrystus, uniżając się i przychodząc na świat jako człowiek, schodzi do człowieka i pokazuje pełnię jego prawdziwego człowieczeństwa, do którego jest on wezwany, by ku niemu dążyć. „Podstawa tworzenia ikon i kultu ikon  nie zawiera się w tym, że Bóg przyjął ludzkie ciało w jego naturalnej opisywalności,(…). Bóg przyjął to ciało zdjąwszy z niego powłokę grzechu i przez to ukazał jego autentyczny obraz w prawdziwym jego człowieczeństwie” 6.

Każda ikona jest chrystocentryczna. Zadaniem człowieka jest dążenie do ujawnienia w sobie prawdziwego Obrazu Bożego, osiągnięcie Bożego podobieństwa, co święci ojcowie nazywali „przebóstwieniem”7. Przyszłe pełne przemienienie natury ludzkiej zostało ukazane w czasie przemienienia Chrystusa na górze Tabor. Ikona przedstawia za pomocą symboli właśnie ten świat przemieniony, świat w pełni przebóstwiony, przedstawia człowieka już zjednoczonego z Bogiem. W ten sposób przypomina ona człowiekowi o jego głównym powołaniu, do którego realizacji jest wezwany. Jej przeznaczeniem jest objawianie już tu i teraz Bożej perspektywy oraz kierowanie ludzkiej uwagi ku czasom ostatecznym, gdy wszystko zapowiedziane w Piśmie zostanie wypełnione. Jest ona też swoistym wezwaniem, by w swoim życiu człowiek, na drodze ciągłego wyjawiania Obrazu Bożego, szedł ku swojemu Praobrazowi. „W ten sposób w ikonie objawia się duchowy kierunek, obecny również w liturgicznym zwróceniu się na Wschód. Ikona chce pociągnąć nas na wewnętrzną drogę „Wschodu”, naprzeciw przychodzącemu powtórnie Chrystusowi. Jej dynamika jest w całości tożsama z dynamiką liturgii.”8 Liturgia rozpoczyna się od komunikatu – dobrej nowiny od Boga - skierowanego ku człowiekowi, jest wychodzeniem Boga ku niemu i temu celowi podporządkowana jest rola samej ikony. Liturgia to miejsce komunikacji Boga z człowiekiem. Fundamentem jej jest działanie Boga, który pierwszy wychodzi do człowieka a jednocześnie poprzez Ducha Świętego uzdalnia  go do dawania odpowiedzi. Dialog ten jest możliwy tylko dzięki schodzeniu w liturgii Boga do człowieka, którego ostatecznym celem jest jego uświęcenie. Ikona, należąc do sztuki liturgicznej, „świadczy o przenikaniu Boskości w człowieka i w stworzenie, które uświęca”9. A zatem ikona – to także miejsce, w którym Bóg schodzi do człowieka i swoją obecnością prowadzi go poprzez kontemplację piękna niebieskiego do uświęcenia.

Zgodnie z biblijną teologią Imienia, ikona uobecnia tego, kogo przedstawia, tak samo, jak na przykład wymawianie imienia w Starym Testamencie było uobecnieniem Boga. Na każdej ikonie musi być umieszczone przez ikonografa imię osoby przedstawianej, czy też nazwa ukazywanego święta. Dla Wschodu ikona należy do sakramentów – jest sakramentem osobowej obecności10. Obrzęd poświęcenia, w którym nadawane jest ikonie imię, wprowadza ją w funkcje liturgiczne, będąc miejscem teofanicznym. „Ikona w pełni staje się ikoną jedynie przez poświecenie. Poświęcenie przekracza nieprzekraczalną granicę między obrazem religijnym, jakkolwiek byłby on wspaniały w swojej treści religijnej i artystycznych osiągnięciach, i ikoną, jakkolwiek byłaby ona skromna w tym względzie. Poświęcenie jest sakramentalium Kościoła, dzięki któremu „poświęcana jest ta ikona łaską Świętego Ducha”(…).”11

Ikona jest miejscem objawiania się Boga, miejscem Jego obecności, dlatego też modlitwa przed ikoną jest modlitwą przed samym Bogiem. W liturgii każdorazowo dokonuje się kontynuacja dzieła zbawienia Chrystusa i aktualizacja Jego zwrócenia się do człowieka, które jest źródłem przemiany każdej osoby szczerze odpowiadającej na to wezwanie Boga. Tak też ikona w swej posłudze liturgicznej jest zawsze aktualnym przesłaniem Boga skierowanym do człowieka, na które odpowiada on swoim życiem. Poza wskazaniem człowiekowi kierunku zbawienia,  jest miejscem, gdzie spotyka się on z Bogiem, o ile zbliża się do niej w duchu szczerej modlitwy i otwartego serca na słowo Boga.

Odsłon: 1978