Obiekty Grekokatolickie Leska



JÓZEF BUDZIAK
ZARYS DZIEJÓW OBIEKTÓW SAKRALNYCH NA TERENIE MIASTA LESKA

OBIEKTY GRECKOKATOLICKIE
Cerkiew zamiejska

Pierwotna cerkiew powstała w górnej części wsi Lesko, która po lokacji miasta stała się jego przedmieściem. Musiała ona istnieć już w końcu XV w. lub na początku XVI w., bo wówczas Stanisław Kmita nadał jakiś przywilej leskiemu popowi. W Muzeum Historycznym w Sanoku zachowała się do dzisiaj księga liturgiczna z leskiej cerkwi tzw. Apostoł, jeden z trzech egzemplarzy tej księgi na świecie.

O duchownym obrządku greckiego, popie leskim Hrehorym jest wzmianka z 1560 r.

Około 1575 r. miała powstać drewniana cerkiew na cmentarzu pod wezwaniem Narodzenia Marii Panny, zapewne w miejscu wcześniej istniejącej starej cerkwi.

W akcie działowym z 17 września 1580 r. są już wzmianki o popie i dwóch cerkwiach, w tym jednej miejskiej, położonej za nowym rynkiem w Lesku.

Przywilej Stanisława Stadnickiego z 1594 r. podaje dokładniejsze dane o dwóch cerkwiach leskich. Stadnicki sprzedał popowi Wasy- lowi popostwo w mieście Lesku za 100 złp. Nadał mu prawo dziedzicznego posiadania, uwolnił od wszelkich powinności zamkowych i miejskich z wyjątkiem czynszu rocznego 16 gr., przyznał wszystkie dochody wybierane wedle starodawnego zwyczaju z miasta, przedmieścia, Hu- zel i Posady, nie ujmując nic z praw nadanych niegdyś przez Sta­nisława Kmitę i polecił zarządzać obiema cerkwiami w mieście i na przedmieściu. Obie cerkwie miały wtedy wspólne uposażenie i dochody, które niegdyś należały do cerkwi zamiejskiej.

Zapiska z 1652 r. mówi, że na popostwie zamiejskim był domek przy cerkwi, z drugiej strony piekarnia z komorą, gumno, stodoła, boisko, stajnia, sad i łan roli.

Zapewne w związku z koniecznością obsługiwania dwóch cerkwi, w XVII w. było po dwóch a nawet po trzech duchownych, w tym kaznodzieja - wikary i prezbiter cerkwi.

W XVII w. przy leskich cerkwiach było bractwo ze starszymi bractwa lub braćmi starszymi na czele. Posiadało ono nieruchomości w postaci ogrodów, pól i domów oraz kwoty pieniężne. Bractwo sprawowało między innymi opiekę nad cerkwią i darowiznami na jej rzecz. Być może bractwo zorganizowało szkołę. Wiadomo, że w Lesku uczono młodzieńców na duchownych obrządku wschodniego.

Przy cerkwi był także szpital, o którym pierwsza konkretna wiadomość pochodzi z 1607 r.

Po zawarciu unii brzeskiej w 1596 r. duchowni prawosławni zaczęli uznawać zwierzchnictwo papieskie, zachowując liturgię obrządku wschodniego oraz odrębną hierarchię kościelną. Cerkwie leskie stały się unickimi 1 . Wydarzenie to upamiętniono, nazywając jedną z ulic w Lesku ulicą Unii Brzeskiej.

Parafia greckokatolicka składała się z czterech dawnych probostw, z których dwa połączono w 1594 r. Obejmowała ona Posadę Leską, Weremień, Jankowce, Huzele, Łączki i Glinne. Greckokatolicki dekanat leski liczył 30 wsi.

Prawdopodobnie z pierwszej połowy XVIII w. pochodziła cudowna ikona Matki Bożej, która miała się ukazać na cmentarzu, na pniu ściętego dębu. Niektórzy datują powstanie tej ikony na wcześniejszy okres, związany z początkiem cerkwi „zamiejskiej". W związku z cudowną ikoną, cerkiew stała się dość głośnym miejscem Maryjnym. Przed I wojną światową ściągali tutaj pielgrzymi z dalekich okolic Galicji, a nawet ze Słowacji i Węgier.

W czasie I wojny światowej cudowna ikona Matki Bożej została okradziona z pewnej ilości wotów, stanowiących znaczną wartość materialną.

W okresie międzywojennym pień dębu był zamurowany w głównym ołtarzu cerkwi, a cudowna ikona umieszczona została w bocznym ołtarzu. Najstarszą częścią obiektu było prezbiterium, natomiast nawa została potem przebudowana. Do osobjiwości cerkwi należał stary ikonostas o wielkiej wartości zabytkowej. Świątynia była zbudowana z modrzewia, bez gwoździ, zbijana kołkami, kryta gontową łuską. Za nią znajdowały się dwa dęby liczące około 400 lat. Cudowny obraz, ikonostas i obydwa dęby były pod opieką konserwatora.

Cerkiew zamiejska

W latach trzydziestych cerkiew zamiejska była bardzo zniszczona i groziła zawaleniem. W związku z tym rozprowadzano cegiełki na jej odbudowę. W ostatnich latach przed II wojną światową cerkiew została obmurowana i w ten sposób zabezpieczona. Planowano dalsze prace konserwacyjne. Po drugiej wojnie światowej, prawdopodobnie w czasie przesiedlenia, Ukraińcy zabrali cudowną ikonę do Stryja. Sama cerkiew została wysadzona w powietrze przy pomocy ładunku wybuchowego na początku lat pięćdziesiątych, tak że do dzisiaj pozostały z niej tylko szczątki.

W zabudowaniach plebanii greckokatolickiej po II wojnie umieszczono Bursę Gimnazjalną TBiS 2 , a następnie znalazła tu lokum Izba Chorych, z której potem rozwinął się szpital.

Cerkiew miejska

Po powiększeniu miasta o nowy rynek i jego otoczenie, w Lesku została wybudowana druga cerkiew, zwana miejską. Pierwsza znana wiadomość o niej - jak wspomniałem wcześniej - pochodzi z 1580 r.: „.. .pierzeja w nowym rynku od cerkwi ruskiej". Zapiska z 1652 r. mówi

0 domu na nowym rynku „.. .z jedną ulice idącej ku cerkwi miejskiej
liskiej", zaś notatka z 1657 r. podaje: „.. .sprzedał chałupką leżącą na
wale od bramy lwowskiej ku cerkwi". Z określeń tych wynika, że cer­
kiew ta znajdowała się w tym miejscu, gdzie do lat sześćdziesiątych
XX w. stała murowana cerkiew, tj. gdzie obecnie stoi budynek NBP.
Z początkami cerkwi miejskiej wiąże się zapewne kikut dębu o obwo­
dzie 7 metrów , liczący kilkaset lat. Cerkiew początkowo była drewniana.
Pokryto ją blachą w 1653 r. Położona we wschodniej części miasta na
jego obwodzie przy wale miejskim, zapewne spełniała również zadania
obronne.

W 1704 r. w czasie spalenia całego miasta przez wojska szwedzkie, cerkiew miejska ocalała, podobnie jak i cerkiew na przedmieściu.

Wiadomo, że w 1773 r. przy cerkwi miejskiej istniały dwa domy.

W 1837 r. właściciel Leska Ksawery hr. z Siecina Krasicki ufundował - w miejsce drewnianej - nową cerkiew murowaną. Hrabia był bratankiem i wychowankiem „księcia poetów polskich" biskupa Ignacego z Siecina Krasickiego. Brał udział w wojnie polsko-rosyjskiej 1792 r.

1 Powstaniu Kościuszkowskim, był obrońcą zamku sanockiego w cza­
sie powstania w Galicji w 1809 r. i mecenasem Wincentego Pola, który według miejscowej tradycji lubił siadać pod starym dębem przy cerkwi i pisać swoje utwory.

Cerkiew miejska pod wezwaniem św. Mikołaja zbudowana była na planie prostokąta z wejściem od ul. Ossolińskich i półokrągłym prezbiterium zwróconym ku wschodowi. Miała dach pokryty blachą. Nad wejściem wznosiła się niska wieża z dachem namiotowym, a nad nawą powyżej dachu kopułowata wieżyczka. Od strony południowej istniała niska przybudówka również z dachem namiotowym. W oknach u góry były okrągłe łuki. Ogrodzenie cerkwi stanowił częściowo ceglany, częściowo kamienny mur.

Po II wojnie światowej i wysiedleniu Ukraińców, którzy zabrali do USRR większość wyposażenia wnętrza, w cerkwi umieszczono magazyny spółdzielni handlowej, a w latach sześćdziesiątych rozebrano ją. Do dzisiaj zachowały się resztki murów przy cerkwi. W czasie kopania fundamentów banku odnaleziono monety z okresu panowania króla Stanisława Augusta Poniatowskiego oraz zniszczoną ikonę św. Mikołaja malowaną na ręcznie wykonanym lnianym płótnie.
Cmentarz

Od początku przy cerkwi zamiejskiej na przedmieściu znajdował się cmentarz prawosławny (potem greckokatolicki). W 1784 r. przeniesiony został tutaj również cmentarz rzymskokatolicki i od tego czasu istniał wspólny dla obydwu obrządków. W podziemiach cerkwi pochowano kilka wybitniejszych osób wyznania greckokatolickiego. Część grobów na cmentarzu ma ruskie inskrypcje.

W okresie międzywojennym istniał spór pomiędzy bractwami kościelnymi obu obrządków w sprawie zarządu i nadzoru nad cmentarzem. Spór ten został rozstrzygnięty przez Sąd grodzki w Lesku na korzyść bractwa cerkiewnego. Po drugiej wojnie światowej z

Odsłon: 330

 2.8/5 (166 Głosów) 1 2 3 4 5