Podwyższenie Najczystszego i Życiodajnego Krzyża Pańskiego



27 br. grekokatolicy i prawosławni upamiętniają Święto Podwyższenia Krzyża Chrystusowego. Jeśli Narodzenie Bogurodzicy jest znakiem poprzedzającym tajemnicę Wcielenia, to Krzyż obwieszcza nam odkupieńczą Ofiarę Chrystusa, jest wiecznie żywym symbolem: bezwarunkowej Bożej miłości do nas grzesznych, Boskości, symbol naszego odkupienia i zbawienia, narzędziem zwycięstwa nad śmiercią, grzechem i szatanem. Oddając Mu cześć, oddajemy także hołd ofierze Chrystusa, Jego męce i śmierci. Poprzez uczynienie na sobie Jego znaku wyznajemy swoją wiarę w Zbawiciela. Wschodnia Cerkiew bardzo ceni sobie to święto, dlatego na jego cześć ustanowiła kilka uroczystości w roku. Niewątpliwie najważniejszym i największym jest Podwyższenie Krzyża Pańskiego.

 

 

 

Nie jest łatwo ustalić historii odnalezienia Krzyża Pańskiego i ustanowienia święta, ponieważ otoczone jest wieloma legendami. Historycy Cerkwi wschodniej godzą się jednak co do dwóch przyczyn powstania święta: odnalezienie prawdziwego Krzyża Chrystusowego w IV wieku i jego odzyskaniem z niewoli perskiej w VII wieku.

 

 

 

Ustanowienie święta Podniesienia poprzedzało odnalezienie św. Drzewa, na którym umarł Jezus Chrystus. Chrześcijańska tradycja podała kilka legend związanych z Jego znalezieniem, z których aż trzy przypisuje się św. Helenie, matce cesarza Konstantyna Wielkiego, które miało odbyć się w 326 roku. Jednak Euzebiusz, biskup z Cezarei, nie podaje żadnej wzmianki na temat tego, że to właśnie jej udało się odnaleźć prawdziwy Krzyż Chrystusowy. Nie wiadomo też, kiedy pierwszy raz było Podniesienie po odkryciu, o którym mówi nam tradycja. Cząstki świętego Drzewa (Krzyża) Chrystusowego rozesłane zostały po całym imperium, zaświadczył o tym Święty Cyryl. Wedle św. Jana Złotoustego, oznaką tego, że odnaleziona relikwia jest Krzyżem Pańskim, była tabliczka z napisem, przytwierdzona do niego. W początkach V wieku Tyrannius Rufin ściśle wiąże znalezisko z imieniem św. Heleny, a historyk Kościoła Sozomen około 440 r. zapisał opowieść o tym, jak cesarzowa odnalazła go, wryty głęboko w ziemi, w pobliżu Golgoty.

 

 

 

Po przybyciu do Jerozolimy, na rozkaz królowej rozpoczęto wykopy w miejscu, gdzie cierpiał Chrystus. Z ziemi wykopano wówczas kilka krzyży. Według podań nie można było określić, na którym cierpiał Sam Pan, dlatego gdy odbywała się w tym czasie procesja pogrzebowa, postanowiono przekonać się o jego prawdziwości. Kiedy na świętej relikwii położono nieboszczyka, wydarzył się cud zmartwychwstania. Po tym wydarzeniu patriarcha wywyższył Krzyż ponad modlący się tłum. W ten sposób, według przekazu kościelnego, dowiedziono niewątpliwie prawdziwość Krzyża.

 

 

 

Miejsce Grobu Pańskiego i Golgota już od początków funkcjonowania kościoła gromadziły wielu pielgrzymów, jednakże wrogo nastawiony cesarz Adrian na początku II wieku, postanowił zniszczyć wszelkie ślady judaizmu i chrześcijaństwa. Jerozolimę której nadał nazwę Aelia, całkowicie przebudował, wzgórze męki Chrystusa zrównał z ziemią, a grotę Grobu świętego zasypał i zbudował na jej miejscu świątynię Wenery. Za panowania Konstantyna Wielkiego, który przyjął chrześcijaństwo wydano edykt mediolański w 313 roku gwarantujący wolność religijną. Następnie imperator rozkazał zburzyć świątynię pogańską i rozpoczął prace wykopaliskowe na tym świętym miejscu. „Zdejmowano warstwę po warstwie-pisze Euzebiusz, biskup Cezarei, żyjący współcześnie z Konstantynem - i nagle, wbrew wszelkim oczekiwaniom, wyłoniło się skalne wgłębienie, a następnie-najdroższa i najświętsza pamiątka zbawczego Zmartwychwstania". Cesarz wyposażył jerozolimskiego biskupa Makariusza w odpowiednie środki w celu wzniesienia nad grotą Grobu Pańskiego świątynię Zmartwychwstania.

 

 

 

Drugim bardzo ważnym wydarzeniem powstania święta było odzyskanie świętego Krzyża Pańskiego z perskiej niewoli przez cesarza Herakliusza w VII wieku, i przeniesienie go do Jerozolimy, gdzie odbyło się drugie podniesienie świętej relikwii. Od tego czasu nosi nazwę „Podwyższenia Najczystszego i Życiodajnego Krzyża Pańskiego". Patriarcha konstantynopolitański Sergiusz w uroczystej procesji przeniósł relikwię z pałacu Blacherneńskiego do kościoła katedralnego Hagia Sofia. Pierwotnie było ono obchodzone dzień po Wielkanocy, jednak wkrótce po jego ustanowieniu zostało przeniesione na 14 (27) września i w ten dzień obchodzone jest w Cerkwi prawosławnej i greckokatolickiej do dziś.

 

 

 

Podczas przedświątecznego całonocnego czuwania kapłan wynosi z części ołtarzowej ozdobiony kwiatami krzyż. Na środku świątyni okadza go, a następnie wraz z wiernymi oddaje mu pokłon. W cerkwiach katedralnych dokonywany jest obrzęd podwyższenia krzyża, podczas którego biskup, stojąc pośrodku cerkwi na podwyższeniu zwanym katedrą, podnosi krzyż, zwracając się ku czterem stronom świata (kolejno ku wschodowi, zachodowi, południu, północy i na koniec ponownie ku wschodowi). Podczas tej ceremonii chór i wierni śpiewają „Panie zmiłuj się" (Hospody Pomyłuj, Kyrie eleison), powtórzonym powoli 40 razy, dokonuje błogosławieństwa świątyni krzyżem, kłaniając się, jakby pogrążając się w śmierć Chrystusa, i znowu prostując się, jak gdyby na obraz Zmartwychwstania. Święto traktowane jest na równi z Wielkim Piątkiem, dlatego należy przestrzegać ścisłego postu. Podniesienie to jedno z dwunastu wielkich świąt, posiada jeden dzień „przed" i 7 dni poświątecznych. Sobota i niedziela „przed" i „po" Podniesieniu mają nazwę soboty i niedzieli „przed i „po" Podniesieniu, ponieważ apostoł i Ewangelia mówi wtedy o Krzyżu Świętym.

 

 

 

W Bizancjum ukształtował się najbardziej majestatyczny z krucyfiksów. Przedstawiony jest na nim Chrystus, który „oddał ducha". Jego głowa jest pochylona, a oczy zamknięte. Najbardziej charakterystyczne są jednak ręce. Wcale nie są martwe, ramiona są rozwarte, jakby gotowe do objęcia. Na twarzy Ukrzyżowanego widnieje ukojenie i odpuszczenie. Zwiastuje to zwycięstwo nad śmiercią.

 

 

 

W Cerkwi greckokatolickiej rozpowszechniony jest krzyż o ośmiu końcach, który również nazywany jest krucyfiksem. Na osi wertykalnej znajdują się trzy belki poprzeczne. Środkowa, duża, jest dla rąk ukrzyżowanego Jezusa. Górna oznacza tabliczkę z napisem „Jezus Nazarejczyk, Król Żydowski". Taki napis w trzech językach: greckim, łacińskim i żydowskim rozkazał przybić Piłat. Był to rzymski zwyczaj, ukazywania na tabliczkach winy skazanego. W tradycji obrządku wschodniego, inaczej niż w tradycji zachodniej, nogi przybite są nie jednym gwoździem, lecz dwoma, każda oddzielnie. Tego dowiodły badania Całunu Turyńskiego. Dolna belka znajduje się pod stopami Ukrzyżowanego. Podniesiony koniec owej porzeczki (belki) wskazuje na niebo, dokąd udał się dobry łotr, ukrzyżowany razem z Chrystusem, zaś opuszczony na piekło, miejsce dla drugiego łotra, który nie wyraził skruchy.

 

 

 

Czasami można zobaczyć krzyż z półksiężycem. Niektórzy autorzy uważają, że jest on symbolem zwycięstwa prawosławia nad islamem. Ale krzyż z półksiężycem znany był długo przed starciem chrześcijan z muzułmanami, w czasach wczesnochrześcijańskich: tutaj połączone zostały forma krzyża z kotwicą-znakiem nadziei. Półksiężyc symbolizuje również eucharystyczny kielich z Krwią Chrystusa, zmazującą ludzkie grzechy. Takie krzyże stawiane są na świątyniach, poświęconych Bogurodzicy, ponieważ księżyc, półksiężyc jest znakiem Bogurodzicy, zaś krzyż-znakiem słońca i symbolem Chrystusa.

 

 

 

Mirosław Śpiewak

fot. I. Kondrów - Bazylika Bożego Grobu

Odsłon: 905