Kombinacje bezpieki wobec Ukraińców
Wśród dokumentów wytworzonych przez SB związanych z inwigilacją środowiska ukraińskiego w Polsce, natrafić można na źródła zaskakujące swoją treścią i zwracające uwagę na słabo rozpoznane elementy działalności bezpieki wobec tej społeczności. Ujawniają one niemal nieznane, a zatem nieobecne w świadomości historycznej wydarzenia. W zamieszczonym tu tekście pokażę przykłady ilustrujące powyższą tezę.
Pracownik ośrodka nacjonalistycznego
Zachowany przykład korespondencji z 1985 r. pomiędzy Wojewódzkimi Urzędami Spraw Wewnętrznych z Olsztyna i Słupska daje ciekawy wgląd w życiorys jednego z członków Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów frakcji Bandery (OUN-B). Słupska esbecja wystąpiła do swego olsztyńskiego odpowiednika z pytaniem na temat przesyłki z RFN, którą otrzymać miała mieszkająca w Lidzbarku Warmińskim Ukrainka. W odpowiedzi dla Słupska naczelnik olsztyńskiego Wydziału III-ego zasugerował, że przesyłka pochodzić mogła od niejakiego Wasyla Zbrożka. Przy okazji ppłk Kruk rozpisał się obszernie na temat tejże postaci.
Wasyl Zbrożek ps. „Zenko" w latach 1945 - 1947 należał do OUN - UPA, a dokładnie do Służby Bezpieczeństwa tej formacji pod dowództwem „Jasienia". Po rozwiązaniu oddziałów zbrojnych w 1947r., gdy reszta jednostki Wasyla Zbrożka przeszła na teren ZSRS, on pozostał na terenie Polski. Rok później znalazł się w okolicach Lidzbarka Warmińskiego, gdzie w Stryjkowie przebywała jego matka wysiedlona podczas akcji „Wisła". Tu usiłował zalegalizować swój pobyt pod przybranym nazwiskiem „Dąbrowski". Zamysł ten się nie powiódł, ponieważ aresztowano osoby zaangażowane w wyrobienie fałszywych dokumentów.
Pod koniec 1948 r. Wasyl Zbrożek wraz z innym członkiem OUN - UPA - „Smyrnym" przedostał się na Zachód, do Niemiec. „Tam został zaangażowany do działalności szpiegowskiej w ośrodku OUN - Bandery w Monachium. W początkach 1950 r. Zbrożek Wasyl z bojówką Kisielewskiego Grzegorza ps. „Czaban" przerzucony został do Polski. Bojówka „Czabana" wraz z radiostacją miała za zadanie przedostać się na Ukrainę, natomiast Zbrożek W. miał zostać w Polsce jako łącznik między organizacją w Polsce a ośrodkiem OUN-B w Monachium. Przekroczenie granicy nastąpiło w miejscowości Kwieciszewo pow. Jelenia Góra, gdzie zorganizowany był kanał przerzutowy."[i] Następnie grupa „Czabana" przybyła w okolice Lidzbarka Warmińskiego, zaś Wasyl Zbrożek wyjechał na punkt kontaktowy do Białegostoku. „Tam miał nawiązać kontakt z kierownictwem OUN - B w Polsce - ps. „Zenonem" i ps. „Bogdanem". (...) Podczas pobytu w Polsce Zbrożek Wasyl brał aktywny udział w działalności OUN-B i dn. 14.07.1950 r. wraz z raportem szpiegowskim wrócił do Monachium."[ii] Według pisma ppłka M.Kruka w latach 1950 - 1953 Zbrożek trzykrotnie przechodził z Niemiec do Polski i na Ukrainę. Esbek zauważył, że informacje na ten temat uzyskano na skutek współpracy z władzami bezpieczeństwa ZSRR.[iii] Podał przy tym, że opisywany przez niego członek OUN-B - Wasyl Zbrożek szkolił agenturę w ośrodku szpiegowskim koło Monachium, a ponadto był jednym z bliskich ludzi Bandery i należał do jego ochrony. W środowisku monachijskim znany był jako „Walter".
Bardzo interesujące jest również i to, że do Wasyla Zbrożka usiłowano dotrzeć nawet po bardzo wielu latach - w 1985 r. Chciano w tym celu wykorzystać jego znajomość z Emilią Gajochą - mieszkanką Lidzbarka Warmińskiego. „Jednak w toku sprawdzenia jej prawdomówności, stwierdzono, że o przeprowadzonej z nią rozmowie zwierzyła się Kowal Zenonowi zam. w Ełku w obecności tw ps. „Szczerba". W związku z tym, ażeby nie doprowadzić do dekonspiracji tw ps. „Szczerba" kontakt z Gajochą Emilią nadal był utrzymywany".[iv] Esbek opisał przy tym Emilię Gajochę następująco: „W środowisku uchodzi za „zabitą Ukrainkę", jest zamknięta w sobie. Na temat Zbrożka Wasyla nie chce z nikim rozmawiać."[v]
Wydaje się, że Zbrożek, pozostając na Zachodzie, uniknął losu członków grupy „Czabana" rozbitej na skutek prowokacji. Tak zwana „prowokacja Zenona" była wspólnym dużym przedsięwzięciem polskiej i sowieckiej bezpieki wymierzonej przeciwko OUN - B oraz wywiadowi brytyjskiemu i amerykańskiemu na początku lat pięćdziesiątych (1950-1954). Agent Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego (MBP) Leon Łapiński - ps. „Zenon" - nawiązał kontakt zarówno ze strukturami OUN w Niemczech, jak i kierownictwem ukraińskiej partyzantki w ZSRS. Za pośrednictwem „Zenona" bezpieka uzyskała kontrolę nad kanałami łączności wiążącymi Zachód z niepodległościowym podziemiem na Ukrainie.[vi]
Stawka większa niż „Hazardziści"
Służba Bezpieczeństwa zdecydowanie przeciwdziałała jakimkolwiek próbom nawiązania kontaktów pomiędzy niezależnymi od władz komunistycznych ośrodkami polskimi i ukraińskimi. W zbiorach warszawskiego IPN-u zachowała się notatka z 20 czerwca 1963 r. świadcząca o wasalnej roli peerelowskiej bezpieki w realizacji wytycznych nakreślonych w tym zakresie przez KGB. W punkcie czwartym dokumentu ppłk T.Szumowski z Departamentu III MSW zapisał: „W zakresie ujawniania i rozpracowania elementów trockistowskich i powiązań polskiej emigracji z nacjonalistyczną emigracją ukraińską, litewską i białoruską na Zachodzie: realizować wspólne przedsięwzięcia w kierunku skłócenia nacjonalistycznej emigracji polskiej z ukraińską, litewską i białoruską wchodzących w skład międzynarodowych organizacji antykomunistycznych". [vii]
Bezpieka nie omieszkała zauważyć, że polskie władze emigracyjne nadały order Virtuti Militari generałowi Pawło Szandrukowi[viii], natomiast przy okazji powołania w Londynie Towarzystwa Polsko - Ukraińskiego skwapliwie odnotowano : „Depesze powitalne na adres Towarzystwa przesłali m.in.: Korboński, Kopański, Giedroyć i Anders."[ix]
W drugiej połowie lat siedemdziesiątych pojedyncze osoby pochodzenia ukraińskiego próbowały nawiązywać kontakty z opozycją polityczną obecną w kraju. Uczynił tak m.in. Dymitr Lipiński - mieszkaniec Warszawy, który - według informacji TW „Grot"- dotarł do KSS KOR, a w dniu 12 września 1979 r. spotkał się z Jackiem Kuroniem.[x] Dwa miesiące wcześniej Ukrainka - Anna Hawryszków zwróciła się do lidera KOR-u z prośbą o wydanie w drugim obiegu jej wspomnień. Esbecja postanowiła, podszywając się pod Jacka Kuronia, przejąć pamiętniki Anny Hawryszków i w ten sposób nie dopuścić do ich publikacji.[xi]
Natomiast bardzo groźną prowokacją, mogącą na długi czas zaszkodzić stosunkom polsko - ukraińskim i skompromitować wzajemnie środowisko ukraińskie wobec działaczy opozycyjnych oraz opozycję polityczną wobec mniejszości ukraińskiej w Polsce, był plan gry operacyjnej opracowanej w 1978 r. przeciwko Ruchowi Obrony Praw Człowieka i Obywatela (ROPCiO). SB zamierzała utworzyć „legendowaną" organizację ukraińską współpracującą z „Hazardzistami" (takim kryptonimem określano w esbeckich dokumentach ROPCiO). Ukraińska organizacja antysystemowa miała wydać odezwę : „Do Braci i Sióstr w Wolnym Świecie" i posługiwać się hasłem: „Przez wolność i demokrację dla Polski - wolność i niepodległość dla Ukrainy"[xii]. Kluczowym elementem planu był zamiar wykorzystania kontaktu operacyjnego (KO) o ps. „Olek".[xiii] Ostatecznie SB odstąpiła od wprowadzenia KO „Olek" do poznańskiego środowiska „Hazardzistów".
Przytoczone powyżej przykłady wskazują na zdecydowane i przemyślane metody stosowane przez bezpiekę wobec Ukraińców lub w związku z nimi. Starano się przerwać nawet najcieńsze nici mogące połączyć tę społeczność z diasporą pozostającą na Zachodzie lub - jak w latach siedemdziesiątych - z rodzącą się w Polsce opozycją polityczną. Tym celom służyły m.in.: tzw. „prowokacja Zenona" oraz plan rozegrania „ukraińską kartą" partii przeciw „Hazardzistom".
Autor: Jerzy Necio
Źródło: www.debata.olsztyn.pl
[i] A IPNBi 066/535, Pismo do Naczelnika Wydziału III WUSW w Słupsku z dnia 19.11.1985, k. 120.
[ii] Tamże.
[iii] Tamże, k. 121.
[iv] Tamże, k.122.
[v] Tamże, k. 123.
[vi] Zob.: Igor Hałagida, Prowokacja „Zenona", Warszawa 2005.
[vii] A IPNBu 01419/118 - Notatka dotycząca realizacji zadań wynikających z umów zawartych między Departamentem III MSW a Organami Bezpieczeństwa ZSRR z 20.06.1963, k. 6-9.
[viii] Tamże, List do redakcji „Polityki" w sprawie nadania Virtuti Militari generałowi Pawło Szandrukowi z 15.01.1966. Order Virtuti Militari w 1965 r. otrzymał Szandruk za dowodzenie w wojnie obronnej 1939 r. (bitwa pod Tomaszowem Lubelskim).
[ix] Tamże, Notatka na temat „Kierunków wrogiego oddziaływania na PRL i ZSRR ze stron ośrodków nacjonalistycznych na Zachodzie" - styczeń 1967.
[x] A IPNBu 0236/228 - t. 2, k.223.
[xi] Tamże, k. 210.
[xii] A IPNBu 0236/228 - t. 2, Koncepcja wykorzystania osobowych źródeł informacji narodowości ukraińskiej do gry operacyjnej przeciwko „Hazardzistom", 6.02.1978, k. 26-30.
[xiii] Tamże, Plan wprowadzenia KO „Olek" do sprawy „Hazardziści", 24.02.1978, k. 44.
Odsłon: 138
|
3/5 (71 Głosów)
|
